De schansen bij Nieuwerbrug -
Het verhaal van kolonel Pain et Vin

De Wiericker schans werd aangelegd in 1673 ter vervanging van een drietal inderhaast opgeworpen kleine en zwakke verdedigingswerken. Deze schansjes waren gericht op het oosten (richting Woerden) en waren open aan de achterzijde. In het rampjaar 1672 werden deze schansen verdedigd door de Hollanders in hun strijd tegen de Fransen. De schans aan de zuidelijke oever van de Oude Rijn, achter de uitmonding van de Enkele Wiericke, werd verdedigd onder het commando van de Hollandse kolonel Pain et Vin.

December 1672

Aan het eind van 1672 vormde de Oude Hollandse Waterlinie de verdediging tegen het binnengevallen Franse leger. Toen rond Kerstmis evenwel een strenge vorst inviel, veranderde het beschermende wateroppervlak in een stevige ijsvloer. De Fransen, onder leiding van opperbevelhebber Hertog de Luxembourg, deden over het ijs een uitval richting Leiden en Den Haag.

Hun strategie was om een omtrekkende beweging te maken via Zegveld, Nieuwkoop en Alphen om zodoende de schansen van Nieuwerbrug in de rug aan te vallen. Als de schansen buiten gevecht gesteld waren, zou de Franse cavalerie en artillerie via de Rijndijken kunnen oprukken. De opmars zou vervolgens worden voortgezet richting Leiden. Het voornemen was deze stad te verwoesten. Daarna zou Den Haag worden bezet, hetgeen de ondergang van Holland zou moeten worden.

De opmars begon op de avond van 27 december 1672 bij het dorpje Rietveld. De volgende ochtend werd Zwammerdam bezet. Het vervolg van de opmars werd verhinderd doordat troepen van de Staten van Holland sterke posities innamen in een schans bij Gouwersluis en achter de dijk van de Gouwe bij Alphen. Aanvoerder Luxembourg besloot daarop versterkingen en aanvoer van munitie en proviand af te wachten, waarna de zwakke schansen zouden worden bestormd. In afwachting hiervan vonden de beruchte plunderingen en moorden in Zwammerdam en Bodegraven plaats.

Dooi

Op de avond van diezelfde dag, 28 december 1672, viel plotseling een sterke dooi in, die de sterke ijsvloer veranderde in een onbegaanbaar mengsel van blubber en smeltend ijs. De geplande versterkingen konden de Franse troepen niet bereiken, als gevolg waarvan Luxembourg en zijn mannen in een benarde positie kwamen te verkeren, nu zij omringd waren door water en Hollandse troepen.
Zo waren daar in het noorden de Hollandse militairen in de buurt van Uithoorn, terwijl in het zuiden Hollandse troepen bij Gouda paraat waren. In het westen vormde de schans bij de Gouwersluis een belemmering, en in het oosten werd de terugtocht belet door de drie kleine schansen bij Nieuwerbrug, waar kolonel Pain et Vin het commando had over twee regimenten. Bovendien lag in de buurt van Bodegraven een Hollandse legermacht onder bevel van een man van hoge Zweedse adel, generaal Von Königsmarck.

Aan de Hollandse kant intussen, kwam kolonel Pain et Vin, conform de orders van generaal Von Königsmarck, vanuit Nieuwerbrug met 80 man aanmarcheren. Vanuit Bodegraven zag hij Zwammerdam branden, waarna hij concludeerde dat de Fransen de Rijn waren overgestoken. Overmand door paniek vluchtte hij te paard richting Gouda, alwaar hij door een boze bevelhebber van de Goudse troepen werd ontvangen. Deze gaf Pain et Vin opdracht terug te keren. Twee gidsen loodsten hem via sluiproutes naar Driebruggen. Daar dorst Pain et Vin niet verder. Hij zond een koerier met een schriftelijke order de schansen te ontruimen; zijn zegelring vergezelde het bevel aan de manschappen op de drie schansen.
De ontruiming vond plaatst op 29 december 1672.

Toen het nieuws van de ontruiming Hertog de Luxembourg bereikte, gaf deze direct opdracht om alles gereed te maken voor de terugtocht, die op 30 december plaats vond. Ongehinderd trokken de Fransen naar Woerden.
Op de avond van die 30e december bereikte Willem III met zijn cavalerie Alphen, maar de vijand was reeds vertrokken.

De nasleep

Had Pain et Vin zijn plicht gedaan, dan zouden de troepen van Willem III beslist een overtuigende overwinning op de Fransen hebben behaald.

In januari 1673 werd kolonel Pain et Vin wegens lafheid ter dood veroordeeld en in Alphen opgehangen.

In diezelfde maand gaf Willem III opdracht de huidige Wiericker schans te bouwen.

Generaal Von Königsmarck werd gedegradeerd en was vanaf toen een depressief en introvert man, die door zijn collega's met de nek werd aangekeken. Het volgende jaar pleegde hij zelfmoord.