De Wiericker Schans

Tussen Bodegraven en Nieuwerbrug, vlak bij de Oude Rijn, bevindt zich de Wiericker Schans.
Aan het adres Zuidzijde 132, 2411 RX te Bodegraven vindt u dit zeventiende-eeuws aarden verdedigingswerk, dat deel uitmaakte van de Oude Hollandse Waterlinie. De schans en de meeste gebouwen hebben thans de status van Rijksmonument.

Rond dit bouwsel heeft lange tijd een waas van geheimzinnigheid gehangen. Omdat het in gebruik was bij het Ministerie van Defensie, die over het gebruik geen mededelingen deed ('geheim'), was het voor de omwonenden slechts gissen naar het gebeuren achter het ijzeren toegangshek

1. Bastion

6. Hoofdpoort

A. Kuiphuis

F. Kruithuis

2. Bastionface

7. Poort in binnenwal

B. Paardenstal

G. Bunker

3. Bastionflank

8. Woonhuizen en verblijven

C. Loods

4. Courtine (tussenwal)

9. Plaats verdwenen draaibrug

D. Wapenkamer

5. poterne (uitvalspoortje)

10. Weggegraven waldelen

E. Oude loods

Geschiedenis
In het jaar 1672 (het 'rampjaar') verklaarden Frankrijk, Engeland (verbonden door het geheim verdrag van Dover) en de bisdommen van Münster en Keulen de oorlog aan de Republiek der Verenigde Nederlanden. De geschiedenisboeken meldden: de regering was redeloos, het volk radeloos en het land reddeloos. Nadat de Engelse invasieplannen werden verijdeld door een combinatie van zware Woningen, gebouwd in 1673stormen en de inventiviteit van admiraal Michiel de Ruyter, vormde de Franse inval het grootste gevaar voor de Republiek. Onder aanvoering van Lodewijk XIV rukten de Fransen langzaam op naar het noorden. Het lage tempo van de opmars gaf de Nederlanders, geleid door koning-stadhouder Willem III, de gelegenheid zich terug te trekken achter de Oude Hollandse Waterlinie. Deze liep van de Zuiderzee, via o.a. Schoonhoven, Nieuwpoort en Gorinchem naar de Biesbosch.

Woningen uit 1673 (8)

In dit gebied kon een breed stuk land onder water worden gezet (ge-inundeerd). Het betreffende terrein werd -met behulp van sluizen en door het doorsteken van dijken- onder een laag water gezet van ongeveer 30 cm. diepte. Deze diepte maakte doorwaden onmogelijk (de bodem was drassig en reeds bestaande sloten en vaarten werden onzichtbaar) terwijl de waterhoogte te ondiep was om te bevaren.

De hoofdmacht van Willem III betrok een kampement in de buurt van Bodegraven, waar een van de zwakste plekken van de Waterlinie gevormd werd door de Oude Rijn, die goed bevaarbaar was.
Hier waren drie kleine en zwakke schansen opgeworpen.

De inundatie had uiteindelijk succes: de Fransen trokken zich terug. De bewogen geschiedenis van de belegering van deze schansen, het verhaal van kolonel Pain et Vin, kunt u lezen op de onderliggende pagina.

In januari van het volgende jaar, 1673, gaf Willem III opdracht de zwakke schakel in de Waterlinie bij de Oude Rijn te versterken. Aan Anthonie Smits werd opdracht gegeven om een sterke en goed verdedigbare schans te bouwen aan de Wiericke. In augustus 1673 was het bouwwerk, de huidige Wiericker Schans, gereed. Kosten: f.89.000,-.

Na 1815 werd de Oude Hollandse Waterlinie vervangen door de meer oostelijk gelegen Nieuwe Hollandse Waterlinie. Omdat de Wiericker Schans geen deel uitmaakte van die Nieuwe Waterlinie, verloor hij snel aan betekenis als verdedigingswerk.
De bestemming veranderde rond 1828 in opslagplaats van buskruit en munitie. De schans werd aangewezen als 'Hoofddepot van 's Rijks buskruit'.

De oorspronkelijke 17e-eeuwse bebouwing maakte grotendeels plaats voor nieuwe depots en magazijnen. Slechts de kazerne-woninkjes en de drie uitvalspoorten (sorties of poternes, 5) dateren nog uit 1673. De huidige toegangspoort (6) werd in 1783 gebouwd. Er werd bij de bouw hiervan onder meer gebruik gemaakt van onderdelen van de oorspronkelijke poort van 1673. In 1747 werd het 'groot pulvermagazijn' (of kruithuis, F) gebouwd. Andere arsenalen en bunkers dateren uit 1786, 1830, 1937 en 1938. In 1951 werden nog drie opslagruimten gebouwd.

Toegangsdeur tot opslagruimteGezien de aard van de opgeslagen materialen, ligt het voor de hand dat op het terrein strenge regels golden. Roken was natuurlijk ten strengste verboden, maar ook het dragen van nylon kleding was taboe: door de wrijving van bijvoorbeeld nylon kousen, zou een vonkje kunnen ontstaan, met alle fatale gevolgen van dien. In één opslagruimte zijn nog draagbalken te zien, die bekleed zijn met lood. De hieraan te drogen gehangen zakken buskuit werden met koperen haken aan de met lood beklede balken gehangen. De combinatie lood / koper maakte het ontstaan van vonken onmogelijk.

De bewoners van Bodegraven -en hun bestuurders- hebben waarschijnlijk nooit geweten hoe gevaarlijk de opgeslagen materialen werkelijk waren en wat de gevolgen zouden zijn geweest van een explosie. Voor zover bekend hebben zich gelukkig geen ongelukken voorgedaan
Toegang tot bunker (G)

Tijjdens de Eerste wereldoorlog werden op het fort militairen ge-interneerd uit Frankrijk, Engeland en België. In die jaren werd het kruithuis gebruikt als kerk. In 1915 werd in Bodegraven de staat van beleg afgekondigd, waarbij het militair gezag werd uitgeoefend door de plaatselijke commandant.

In 1939 werd het fort weer gebruikt als opslagplaats van munitie en lichte wapens.
In de jaren 1940 - 1945 werd het fort gebezigd als 'Zeugambt der Deutsche Marine'. In die periode werd de binnengracht verder gedempt.
Direct na de bevrijding biedt de schans plaats aan de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten.

Tussen 1945 en 1960 wordt de Wiericker Schans weer gebruikt als munitie-depot. Opgeslagen worden onder meer bazooka's en fosforbommen. In 1960 wordt de laatste munitie verwijderd en gaat het fort fungeren als opslagplaats voor het leger en het in Delft gevestigde
wapenmuseum.

In de jaren 70 fungeerde Wiericker Schans onder meer als communicatiecentrum van Defensie met de Nederlandse militairen die in West-Duitsland waren gelegerd.

Groot Pulvermagazijn uit 1747In december 1997 ging de eigendom van de Wiericker Schans over van het Ministerie van Defensie naar Staatsbosbeheer. Deze instantie zoekt nu naar een passende bestemming voor dit historische monument.

Tegenwoordig is het mogenlijk dit monument te bezoeken.
Voor groeps-excursies kunt u zich aanmelden bij Staatsbosbeheer:
0348 - 45 15 59.
Vraagt u naar boswachter Nico de Bruin.

Kruithuis of groot pulvermagazijn (F)


Meer informatie:

Stichting Wiericker Schans: Albert van Dieijen

Stichting Menno van Coehoorn, Utrecht

Overige links:

Het dorp Bodegraven

De Groene Hart-pagina